Week 40: Beroep = Leraar

Op vrijdag 5 oktober is het de internationale dag van de leraar!

We nemen een kijkje terug in de tijd naar het begin van dit mooie beroep in Tilburg. 

In 1532 komt voor het eerst in een akte een aantekening voor die erop wijst dat er in die tijd in Tilburg een school was. Meer dan de naam van de schoolmeester is het niet: meester Deonis Goijart Aert Geldens van der Sprangh. Waar zijn school stond, weten we niet. Pas in 1569 wordt een ‘scole’ genoemd, die bij de kerk van het Heike stond. Deze werd de ‘hoofdschool’ genoemd. Tilburg was toen nog een verzameling van verschillende dorpskernen. Er ontstonden in die tijd ook schooltjes in bijvoorbeeld de kernen Hasselt en de Heikant. Van onderwijs zoals wij het kennen was geen sprake. Er was geen leerplicht en de meester gaf les aan alle leeftijden. Veel meer dan wat rekenen, schrijven, en godsdienst werd er niet geleerd. Wie echt aanleg had om te leren, en het geluk had dat zijn ouders het konden betalen, kreeg meestal privéles. Of je werd naar de zogenaamde Latijnse school gestuurd elders in Brabant of zelfs in Vlaanderen.

Het beroep van schoolmeester was vaak een bijbaantje. In 1592 bedroeg het jaarsalaris van een Tilburgse schoolmeester 46,50 gulden, ongeveer 20 euro, en dat was te weinig om van rond te komen. Soms had de schoolmeester enige bijzondere rechten. Zijn geit of koe mocht gratis grazen op het kerkhof. Als het slachttijd was (oktober/november) mocht hij van deur tot deur gaan om een portie van het slachtvlees op te vragen. Het echte beroep van de schoolmeester was koster, schoenmaker, klompenmaker, of zelfs bierbrouwer.

De echte doorbraak naar meer en beter lager onderwijs kwam in Tilburg op gang toen Joannes Zwijsen pastoor werd van de kerk van ’t Heike. Eén schoolmeester (die al 82 jaar oud was) en een ‘ondermeester’ gaven daar les aan liefst 180 kinderen. Zwijsen stelde orde op zaken met behulp van een nieuwe, jonge schoolmeester. Daarnaast probeerde hij veel kinderen die helemaal niet naar school gestuurd werden op een slimme manier te verplichten. Hij dreigde ermee dat kinderen die niet konden lezen en schrijven ook hun Eerste Heilige Communie niet mochten doen (de Eerste Communie deed men toen op 12-jarige leeftijd). Daardoor kwamen er inderdaad meer kinderen naar de zogenaamde zondagsschool, zodat ze toch enige mate van onderwijs genoten. Vooral kinderen die al in een fabriek werkten, bezochten de zondagsschool. Maar Zwijsen wilde meer. In 1832 startte hij de congregatie van de Zusters van Liefde met dertien nonnen die zich vooral bezig moesten houden met onderwijs aan arme meisjes, wat ze vanaf 1833 ook inderdaad deden. Daar bleef het niet bij. Al snel raakten de zusters betrokken bij alle vormen van onderwijs, armen- en ziekenzorg. 

Hieronder zie je verschillende foto´s van de Zusters van Liefde voor de klas.

Tijdmachine Tilburg
Regionaal Archief Tilburg

Week 39: èèrpel

Van 29 september tot en met 7 oktober 2012 is het landelijk de week van de smaak. Het thema van de Nederlandse week van de Smaak is: aardappel!
Een thema waar we in Tilburg wel even bij stil kunnen staan:

In 1845 mislukte in Nederland en België de aardappeloogst. Ook in Tilburg heerst groot voedselgebrek. De aardappel werd schaars en daardoor ging de prijs ervan omhoog. De prijs werd verdrievoudigd en die voor het alternatief, namelijk roggebrood, verdubbelt.
Tijdmachine Tilburg

Dialect is altijd verbonden met het taalgebruik van de ‘gewone mensen’ en hun dagelijks leven. Zij hadden bijvoorbeeld eigen namen voor wat zij aten of kookten. Armoede speelt daarbij een grote rol.

Een aantal voorbeelden:
Luiwèèvepap – letterlijk: pap gemaakt door een luie vrouw. Dit was pap die snel gemaakt kon worden met melk en overgebleven brood of beschuit. Het was dus niet zozeer een papje van een luie vrouw, maar van een moeder die zuinig wilde zijn.
Kòjkes – letterlijk: kantjes. Het zwoerd (de kantjes) van varkensspek werd in hete boter gebakken zodat het hard en knapperig wordt.
Dakhaos – letterlijk: dakhaas. Vooral in de oorlogsjaren twijfelde men wel eens of een konijnenbout echt van een konijn kwam.
Boteram meej tevreedenhèd – een boterham met suiker; daar moest je maar tevreden mee zijn.

En een bekende voor velen: Slaoi meej aai meej jèùn meej èèrpel – letterlijk: sla met ei met ui met aardappelen. Hartig, goedkoop, en vullend.
Tijdmachine Tilburg

Maar de aardappel doet anderen misschien ook aan Van Gogh denken...  
Van Gogh maakte De aardappeleters in april/mei 1885 en zag dit werk als een soort meesterproef. Hij koos een moeilijke compositie om te bewijzen dat hij op weg was een goede figuurschilder te worden. Bovendien wilde hij een echte ‘boerenschilder’ zijn. Met De aardappeleters probeerde Van Gogh een heel realistisch ‘boerenschilderij’ te maken, zonder de werkelijkheid te idealiseren of - zoals andere schilders volgens hem deden - ‘zoetsappig’ te maken. Hij wilde benadrukken dat deze mensen ‘met de handen die ze in de schotel steken, zelf de aarde hebben omgespit en [...] dat zij hun eten zo eerlijk verdiend hebben’. Voor de gezichten streefde hij naar ‘de kleur van een goed stoffige aardappel, ongeschild natuurlijk’.

http://www.vangoghmuseum.nl/vgm/zoom.jsp?page=1303&lang=nl

De koppeling tussen van Vincent van Gogh en Tilburg is te vinden in het Paleis-Raadhuis.
Op een klassenfoto van de Rijks-HBS Koning Willem II (in het Paleis-Raadhuis) zien we eerste - en tweedejaarsleerlingen. Een van hen zal later een wereldberoemd schilder zijn, namelijk Vincent van Gogh. Op 13-jarige leeftijd kwam hij vanuit Zundert naar Tilburg om les te krijgen op de Rijks-HBS. 
Op deze plek is nu Vincents Tekenlokaal. Vincents Tekenlokaal
Tijdens de week van de smaak is er daar een gouden aardappel verstopt. Kun jij hem vinden?

Week 38: een vredige eerste herfstdag

21 september is een speciale dag. Op deze dag begint de herfst. Het jaar 2012 duurt op die dag nog  101 dagen. Maar het is ook om andere reden een belangrijke dag.

Op deze dag wordt aandacht geschonken aan wereldwijde vrede: Het is internationale dag van de vrede op 21 september. Het doel van deze dag is wereldwijde wapenstilstand en geweldloosheid.

Gelukkig is er vrede in Tilburg sinds oktober 1944, namelijk het einde van de Tweede Wereldoorlog in Tilburg. Maar dat heeft wel even geduurd, want tijdens de bevrijding zijn er nog veel mensen om het leven gekomen. De bevrijding heeft in Tilburg meer slachtoffers geëist dan het begin van de oorlog.. In de bevrijdingsmaand oktober 1944 vielen in Tilburg nog 78 doden.

Maar er was ook plezier, want Tilburg was tenslotte na ruim 4 jaar eindelijk vrij! ‘Wat horen we daar? Zijn dat geen tanks die daar komen aanrollen? Inderdaad… het zijn tanks! Om 15.17 uur rolt de eerste tank het Heuvelplein op: de ‘Tommies’ (geallieerde soldaten) zijn er! En op hun tanks jubelende jeugd, vlaggen en oranje, zwaaiend en juichend. Vrij! Vrij!’ Aldus een ooggetuige. Hoewel de bevrijding van Tilburg uiteraard het resultaat was van de inspanningen van velen, was het de 15e Schotse Infanteriedivisie, bijgenaamd de ‘Red Lions’, die op 27 oktober 1944 als eerste vanuit twee richtingen de stad binnendrong met tanks en met een korps doedelzakspelers. Een dag later gaven de Schotten, de Pipe Band, een muzikale show. Er staat in het centrum een monument (een doedelzakspeler in uniform) dat herinnert aan de bijdrage die de Schotten hebben geleverd aan de bevrijding van Tilburg. Weet jij waar dit monument staat?

In Tilburg vinden we het nu heel gewoon dat er vrede is en dat we vrij zijn.. Maar dat is helaas nog niet in ieder land zo. Kun jij een land noemen waar het oorlog is? Laten we hopen dat er in die landen ook gauw vrede komt!  












Week 37: boom roos vis..

We starten het schooljaar met stil te staan bij iedereen die helaas niet kan lezen en schrijven. Kun jij je voorstellen dat je geen liefdesbrieven kunt schrijven? Of dat je niet kunt lezen in je agenda dat je voetbaltraining hebt of pianoles of een feestje. En weet jij welke ingredienten er in een pak hagelslag zitten zonder de zijkant te lezen?
Al bijna 50 jaar staan we wereldwijd op 8 september stil bij het onderwerp alfabetisering. Dat is een moeilijk woord voor kunnen lezen en schrijven.

In de 19e eeuw gingen in Tilburg veel kinderen niet naar school. Zij werkten in fabrieken of thuis. Veel jongens en meisjes konden daarom niet lezen. Bisschop Zwijsen vond dit geen goede situatie. Hij besloot onderwijs te gaan bieden aan de kinderen in de stad. De fraters en zusters hielpen hem daarbij. Zij werden juffen en meesters.  
Een van de manieren waarop de fraters van Tilburg het leren lezen vernieuwd hebben, wordt meestal kortweg ‘het leesplankje’ genoemd. Het eerste leesplankje verscheen in het Nederlands onderwijs in 1895 en is nog steeds bekend onder de naam ‘Aap, Noot, Mies’.
De Tilburgse frater Becker bedacht daarop zijn eigen variant, waarvan de eerste drie woorden ‘Aap, Roos, Zeef’ zijn.
Er volgen nog 15 andere woorden: muur, voet, neus, lam, gijs, riem, muis, ei, juk, jet, wip, does, hok, bok, kous.
Het idee was dus dat elk woord één klank uit het Nederlands weergeeft. Op het plankje staat voor elk van de woorden een tekening. De leerling ziet bijvoorbeeld dat de eerste tekening een aap voorstelt en moet daarbij leren de juiste letters te vinden. Bij elk leesplankje zat dan ook een doosje met letters. Als je de juiste letters had gevonden, legde je die onder het plaatje.

In Nederland is op dit moment nog 1,5 % van de bevolking analfabeet, dus die mensen kunnen niet lezen of schrijven. In andere landen, zeker in Afrika en Azie, zijn nog veel analfabeten. Hopelijk komt daar ook een gauw een leesplankje net zoals in Tilburg en wordt het onderwijs verplicht, want school is een goede plek om te leren lezen en schrijven. Vinden jullie dat ook?